From Chợ Mới, 1641, to today

Cha Đắc Lộ (Alexandre de Rhodes) đến giáo họ Chợ Mới — cách thành phố Quảng Ngãi ngày nay khoảng 7 km về phía Bắc — và được giáo dân đón tiếp trọng thể. Theo ghi nhận của chính cha, đời sống đạo đức nơi đây phần lớn nhờ công của ông Phaolô và bà Mônica, những người đã tổ chức việc cầu nguyện cộng đoàn vào các ngày Chúa nhật khi chưa có linh mục thường trú. Chợ Mới — nay là giáo họ Thiên Lộc — chính là cái nôi đầu tiên của hạt giống Tin Mừng trên vùng đất Phú Hoà.

Cha Antoine Hainques, thừa sai Hội Thừa sai Paris, qua đời và được an táng tại Chợ Mới vào tháng 12 năm 1670. Ngài là một trong những vị thừa sai đầu tiên gắn bó với cộng đoàn non trẻ nơi đây.

Trong chuyến kinh lý đầu tiên tại Đàng Trong (01/09/1671 – 29/03/1672), Đức cha Pierre Lambert de la Motte đã đến thăm giáo dân Chợ Mới và viếng mộ cha Hainques. Lòng cảm phục của giáo dân địa phương lớn đến mức họ đã tự phong thánh cho cha Hainques; Đức cha đã ân cần giải thích rằng việc tuyên thánh chỉ thuộc thẩm quyền Toà Thánh và chấn chỉnh việc này. Chi tiết ấy cho thấy đức tin sốt mến — và cũng rất mộc mạc — của cộng đoàn thuở ban đầu.

Theo thống kê năm 1747, phần đất nay thuộc Phú Hoà có: Chà Là (Phú Hoà) 50 giáo dân, Phường Chuối (Tân Lộc) 30, Bờ Ải (Vạn Lộc) 80. Đây là những con số cụ thể đầu tiên còn lưu lại về cộng đoàn.

Cha François Bringol Xuyên, thừa sai Paris, qua đời tại Phước Thọ ngày 22/12/1841. Mộ ngài về sau được cha Tađêô Lê Văn Ý cho cải táng và trùng tu.

Báo cáo năm 1850 của Đức cha Cuénot Thể ghi nhận trên vùng đất này: Phú Hoà 234 tín hữu, Chà Là 206, Thanh Cù (Cù Và) 394, Phước Thọ 251, Bàn Cờ 91, Vạn Lộc 442, Tân Lộc 314, Chợ Mới 91, Đồng Cọ 172 — tổng cộng hơn hai nghìn tín hữu, một cộng đoàn đã khá vững vàng trước cơn bão bách hại sắp tới.

Cha Constant Fourmond Thảo, thụ phong năm 1869, được bổ nhiệm năm 1872 phụ trách hai nhiệm sở Phú Hoà và Trung Sơn (Trung Tín). Chính ngài đã thành lập nhà thờ Phú Hoà tại xóm Chà Là — đây được xem là mốc thành lập địa sở Phú Hoà.

Cha André Marie Garin Châu kế nhiệm, lập nhiều điểm truyền giáo và dựng nhà thương tại Phú Hoà — dấu chỉ sớm của một giáo xứ hiểu rằng loan báo Tin Mừng đi đôi với phục vụ người bệnh và người nghèo.

Ngày 18/07/1885, cha Louis Charles Guégan Hoàng cùng khoảng 500 tín hữu — trong đó có 40 nữ tu Dòng Mến Thánh Giá — đã bị quân Văn Thân sát hại tại Phú Hoà (xóm Chà Là). Cùng năm ấy, cha André Marie Garin Châu, khi đó là cha sở Cù Và, cũng bị sát hại tại Phường Chuối (Tân Lộc). Nhà thờ Phú Hoà bị đốt phá.

Đây là biến cố bi thương nhất trong lịch sử giáo xứ. Nhưng từ đống tro tàn ấy, một số tín hữu sống sót — tiêu biểu là ông Trùm Tám (Tôma Võ Phương) và ông Câu Toản (Philipphê Nguyễn Khoa) — đã trở thành hạt nhân tái thiết cộng đoàn. Nơi tưởng niệm biến cố này, "Mộ tử đạo Phú Hoà" tại thôn Cộng Hoà II, xã Tịnh Ấn Tây, đã được Giáo phận công bố là điểm hành hương chính thức của Giáo hạt Quảng Ngãi trong Năm Thánh 2025.

Sau cuộc tàn sát, từ năm 1885 đến năm 1900 giáo xứ không có cha sở thường trú; các cha ở Trung Sơn và Cù Và luân phiên đến làm mục vụ. Nhà thờ ở xóm Chà Là bị đốt phá được dời về xóm Lô Đô — chính là vị trí nhà thờ giáo xứ ngày nay.

Trong thời cha Denis Eugène Poyet Thuận, nhà thờ mái tranh bị cháy do sơ suất khi đốt đèn đọc kinh. Ngôi nhà thờ Phú Hoà đang được sử dụng hiện nay do chính cha Thuận xây dựng lại, và được khánh thành ngày 07/10/1928 — xem mốc tiếp theo.

Ngôi nhà thờ Phú Hoà đang sử dụng được khánh thành ngày 07/10/1928 — đúng ngày lễ Đức Mẹ Mân Côi, bổn mạng giáo xứ. Bổn mạng giáo xứ và sinh nhật ngôi thánh đường vì thế trùng vào một ngày.

Đây là công trình do cha Denis Eugène Poyet Thuận xây lại sau khi nhà thờ mái tranh bị cháy. Nhà thờ mang kiến trúc Gothic và là một trong năm ngôi nhà thờ cổ nhất Giáo phận Qui Nhơn.

Mốc 100 năm sẽ là ngày 07/10/2028. Trong thư ngỏ ngày 18/07/2025, cha chánh xứ Phêrô Phan Chí Anh đã mời gọi cộng đoàn và quý ân nhân chung tay tu bổ, tôn tạo toàn diện ngôi thánh đường với kinh phí dự kiến 10 tỷ đồng, mong hoàn thành kịp dịp mừng một trăm năm.

Năm 1941, giáo họ Tư Nghĩa và An Hội (thuộc thành phố Quảng Ngãi) được tách khỏi giáo xứ Phú Hoà để lập thành Giáo xứ Quảng Ngãi, do cha Phêrô Nguyễn Thanh Quý làm cha sở tiên khởi. Đây là lần tách giáo xứ đầu tiên từ Phú Hoà.

Ngày 06/02/1961, theo quyết định của Hội đồng Giáo phận họp tại Toà Giám mục Qui Nhơn, địa sở Phú Hoà chính thức được công nhận là một trong 49 giáo xứ theo giáo luật của Giáo phận Qui Nhơn — khi đó Giáo phận Đà Nẵng còn chưa được tách ra.

Cha Phêrô Khổng Văn Giám xây nhà nguyện Hà Nhai và đổi tên giáo họ Hà Nhai thành giáo họ Phú Long, chọn Tổng lãnh Thiên thần Micae làm bổn mạng thay cho lễ Chúa Ba Ngôi trước đó. Sáu mươi hai năm sau, giáo họ này trở thành một giáo xứ độc lập.

Ba giáo xứ Cù Và, Tân Lộc và Bình Đông bị tàn phá trong trận Ba Gia năm 1965 và những năm chiến tranh sau đó. Đây là nguyên nhân trực tiếp khiến ba giáo xứ này mai một, và phần đất của chúng về sau thuộc địa bàn Phú Hoà.

Đó là lý do địa bàn giáo xứ Phú Hoà hôm nay rộng hơn số giáo dân của mình rất nhiều: giáo xứ giữ trách nhiệm mục vụ trên một vùng từng có ba cộng đoàn riêng.

Cha Gioan Baotixita Đỗ Trung Thanh coi xứ Phú Hoà suốt bốn mươi năm — nhiệm kỳ dài nhất trong lịch sử giáo xứ, trải qua cả giai đoạn trước và sau năm 1975 với tất cả những khó khăn của thời cuộc.

Sau năm 1975, ba giáo xứ Cù Và, Tân Lộc và Bình Đông còn rất ít giáo dân, nhà thờ và cơ sở tôn giáo phần lớn bị hoang phế hoặc bị chiếm dụng. Số giáo dân còn lại được sáp nhập vào giáo xứ Phú Hoà, khiến Phú Hoà trở thành trung tâm sinh hoạt tôn giáo cho cả ba huyện Sơn Tịnh, Sơn Hà và Sơn Tây.

Sau ngày 25/03/1975, cô nhi viện Quảng Ngãi giải tán; một số trẻ mồ côi được đưa về cơ sở đất Nhà chung tại Phú Hoà. Từ đó hình thành Cô nhi viện Phú Hoà — vẫn còn hoạt động cho đến nay, một trong những dấu chỉ bác ái bền bỉ nhất của giáo xứ.

Công trình đập Thạch Nham (1985–1997) trên sông Trà Khúc làm biến mất những guồng xe nước truyền thống của vùng Phước Thọ. Nhiều gia đình phải rời đi, ly tán về Phú Hoà, Quảng Ngãi, Cam Ranh, Bình Tuy, Long Khánh và Võ Đắt.

Cùng với chiến tranh, đây là nguyên nhân thứ hai giải thích vì sao các giáo họ vùng ngoài của Phú Hoà nay chỉ còn vài chục giáo dân.

Đức cha Phêrô Nguyễn Soạn bổ nhiệm cha Tađêô Lê Văn Ý làm cha sở Phú Hoà. Trong nhiệm kỳ, ngài tu bổ nhà nguyện Hà Nhai để dâng lễ hàng Chúa nhật, sau đó trùng tu khang trang và đổi tên thành giáo họ Phú Long. Ngài cũng cho trùng tu mộ phần các vị tiền bối: mộ cha Garin Châu tại Tân Lộc (2010), cải táng mộ cha Bringol Xuyên tại Phước Thọ, xây lại mộ cha Guégan Hoàng (2012) và mộ thầy giảng Tôma An.

Đức cha Matthêô làm phép nhà xứ và nhà giáo lý mới của Giáo xứ Phú Hoà — cơ sở phục vụ hàng trăm em thiếu nhi học giáo lý mỗi Chúa nhật.

Cha Giuse Trương Đình Hiền, Hạt trưởng Quảng Ngãi, làm phép nhà thờ mới của giáo họ Phú Long. Từ năm 2015, cha Phêrô Maria Hà Đức Ngọc làm cha sở Phú Hoà và tiếp tục hoàn thiện thủ tục xây dựng nhà thờ tại Phước Thọ và Chợ Mới (Thiên Lộc).

Đức cha Matthêô Nguyễn Văn Khôi đặt viên đá đầu tiên xây dựng nhà thờ Cù Và — một trong ba giáo xứ đã mai một sau chiến tranh và nay thuộc địa bàn Phú Hoà. Sau hơn nửa thế kỷ, cộng đoàn nơi đây có lại một ngôi nhà thờ.

Đức cha Matthêô Nguyễn Văn Khôi kinh lý Giáo xứ Phú Hoà. Ngài quỳ trước Thánh Thể cầu nguyện cho giáo xứ, chủ sự Thánh lễ và ban Bí tích Thêm Sức cho 64 em, rồi lắng nghe cộng đoàn trình bày về lược sử và những thao thức của giáo xứ.

Bài tường thuật khi ấy cũng ghi nhận ngôi nhà thờ Phú Hoà đã gần một trăm tuổi — khớp với mốc khánh thành 07/10/1928.

Chiều ngày 11/08/2022, Đức cha cùng cha Hạt trưởng Quảng Ngãi và quý cha đã ban Bí tích Thêm Sức cho 96 em và cho 34 em Rước Lễ Lần Đầu tại nhà thờ giáo xứ.

Đây là con số lớn nhất được Giáo phận ghi nhận trong những năm gần đây tại Phú Hoà, và cũng là kết quả của việc chương trình giáo lý được phục hồi sau đại dịch.

Chúa Nhật 21/08/2022, giáo xứ khai giảng năm học giáo lý 2022–2023 với hơn 300 học viên và 17 giáo lý viên — buổi khai giảng đầu tiên sau gần hai năm chương trình phải tạm ngưng vì COVID-19.

Đức cha Matthêô đã nhấn mạnh rằng việc học giáo lý là điều "không thể thiếu được", vừa để chuẩn bị cho các em lãnh nhận Thêm Sức và Rước Lễ Lần Đầu, vừa để trang bị kiến thức đức tin. Quy mô hơn ba trăm học viên vẫn được giữ trong các niên khoá sau.

Ngày 19/02/2025, Đức cha Matthêô ký văn thư chính thức thành lập Giáo xứ Phú Long, tách ra từ Giáo xứ Phú Hoà. Ngày 25/02/2025, tại nhà thờ Phú Long, Đức cha chủ sự nghi thức làm phép tháp chuông, nhà xứ, tượng đài Đức Mẹ và Thánh Giuse, công bố văn thư thành lập và bổ nhiệm cha Phêrô Maria Hà Đức Ngọc làm cha chính xứ tiên khởi.

Đây là giáo xứ thứ hai tách ra từ Phú Hoà (sau Giáo xứ Quảng Ngãi năm 1941) và là giáo xứ thứ 11 của Giáo hạt Quảng Ngãi. Tại thời điểm thành lập, Giáo xứ Phú Long có 76 gia đình với 231 giáo dân.

Ngày 26/02/2025 lúc 7g00, cha Phêrô Phan Chí Anh được bổ nhiệm làm Chánh xứ Giáo xứ Phú Hoà, kế nhiệm cha Phêrô Maria Hà Đức Ngọc sau mười năm phục vụ (2015–2025). Việc bổ nhiệm được công bố trong văn thư "Lịch bổ nhiệm các Linh mục Giáo phận" của Toà Giám mục Qui Nhơn.

Trong khuôn khổ Năm Thánh 2025 của Giáo phận Qui Nhơn, "Mộ tử đạo Phú Hoà" tại thôn Cộng Hoà II, xã Tịnh Ấn Tây, thành phố Quảng Ngãi được công bố là một điểm hành hương chính thức của Giáo hạt Quảng Ngãi — nơi tưởng niệm biến cố ngày 18/07/1885.

Lúc 17g30 ngày 07/10/2025, Thánh lễ kính trọng thể Đức Mẹ Mân Côi — Bổn mạng Giáo xứ Phú Hoà — được cử hành tại nhà thờ giáo xứ, do cha Giuse Trương Đình Hiền, Tổng Đại diện Giáo phận, chủ tế. Đồng tế cùng ngài là các linh mục thuộc ba giáo phận Qui Nhơn, Đà Nẵng và Kontum, cùng sự hiện diện của các nữ tu Dòng Mến Thánh Giá Qui Nhơn, Dòng Chúa Giêsu Hài Đồng và đông đảo giáo dân.

Cha chánh xứ Phêrô Phan Chí Anh gửi thông báo và lời mời gọi cộng đoàn cùng quý ân nhân trong và ngoài Giáo phận chung tay tu bổ, tôn tạo toàn diện ngôi nhà thờ Phú Hoà và khuôn viên.

Ngôi thánh đường khánh thành ngày 07/10/1928, mang kiến trúc Gothic, là một trong năm ngôi nhà thờ cổ nhất Giáo phận Qui Nhơn. Kinh phí dự kiến 10 tỷ đồng, mong hoàn thành kịp mốc 100 năm ngày 07/10/2028.

Giáo xứ Phú Hoà tiếp tục được liệt kê trong Lịch Công giáo Giáo phận Qui Nhơn năm Phụng vụ 2025–2026, thuộc Giáo hạt Quảng Ngãi, không đổi tên và không sáp nhập thêm. Cha Phêrô Phan Chí Anh tiếp tục là chánh xứ.

Ghi chú: các hoạt động mục vụ cụ thể trong năm 2026 chưa được cập nhật đầy đủ trên nguồn công khai của Giáo phận tại thời điểm biên soạn trang này; nội dung sẽ được văn phòng giáo xứ bổ sung.

Ngày 07/10/2028 sẽ là tròn một trăm năm ngày khánh thành ngôi nhà thờ Phú Hoà — và cũng là ngày lễ Đức Mẹ Mân Côi, bổn mạng giáo xứ.

Công trình tu bổ toàn diện đang được vận động với mong ước hoàn thành kịp dịp này. Anh chị em có thể góp phần tại đây.